معماری مسجد – بهترین متریال حال حاضر برای مساجد

کلیات معماری مسجد

مسجد، به راستی که قلب تپنده جوامع اسلامی و مکانی برای نیایش و ارتباط با پروردگار است. این مکان مقدس، با نام‌های گوناگونی همچون نیایشگاه و پرستشگاه نیز شناخته می‌شود و در طول تاریخ، به‌ویژه در ایران، معماری آن جایگاه ویژه‌ای یافته است.

بنیان معماری مسجد بر سادگی استوار است؛ فلسفه‌ای که ریشه در آموزه‌های اسلام دارد. این دین همواره پیروان خود را به دوری از مظاهر مادی و وابستگی‌های دنیوی دعوت می‌کند. بر همین اساس، معماری مساجد تلاش می‌کند تا با اجتناب از تجملات غیرضروری، فضایی معنوی و بی‌تکلف برای راز و نیاز انسان با خالق هستی فراهم آورد. این سادگی نه تنها از نظر بصری آرامش‌بخش است، بلکه به تمرکز و خشوع نمازگزاران نیز کمک می‌کند.

انواع دسته بندی مساجد

مساجد را به سه گروه شبستانی، چهارطاقی و ایوانی تقسیم‌‌بندی می‌کنند. معماری مسجد از عناصر مشترکی استفاده می‌­شود. در زیر به این عناصر مشترک معماری مساجد اشاره‌شده است:

• صحن
• ایوان
• رواق
• مناره
• گنبد
• شبستان
• محراب

برخی از مساجد ممکن است تمام عناصر فوق را نداشته باشند، مانند مسجد شیخ لطف‌الله در شهر اصفهان که در معماری این مسجد صحن و مناره وجود ندارد. نکته مهم دیگر در معماری مسجد این است که در طراحی معماری آن حتماً محراب وجود خواهد داشت. این در حالی است که حتی برخی مساجد مانند مسجد جامع اصفهان 9 محراب دارد. علاوه بر این، صحن و حیاط مسجد را می‌­توان به‌عنوان عناصر مهم در معماری آن دانست.

پیشینه معماری مسجد

در سرتاسر جهان از اندونزی گرفته تا انگلستان، مساجد با اشکال مختلف، جزء بناهای بی­نظیر اسلامی هستند.  مسجد در زبان عربی به معنای محل تجمع مسلمانان برای نماز است. همچنین مسجد در لغت به معنای “محل سجده” می‌­باشد. اگرچه در اسلام نمازهای یومیه را می‌­توان در هرجایی خواند اما همه­‌ی مسلمانان برای نماز ظهر جمعه در مساجد جمع می­‌شوند.

سبک، چیدمان و تزئینات در معماری مسجد در ارتباط با اسلام چیزهای زیادی را برای ما روشن می‌­سازد. همچنین معماری مسجد در مورد زمان و منطقه‌ای که در آن مسجد ساخته‌شده است نیز اطلاعاتی در اختیار ما قرار می‌­دهد.

نخستین مسجد خانه پیامبر اکرم (ص) محسوب می‌­شد. خانه او در مدینه یک‌خانه معمولی به سبک عربی در قرن هفتم بود. در این خانه، یک حیاط بزرگ، اتاق‌های طویلی را که توسط ستون­‌ها نگه‌داشته شده‌­اند، احاطه کرده است. این سبک معماری مسجد به‌عنوان یک مسجد hypostyle به معنای “ستون ­های زیاد ” شناخته‌شده است. بیشتر مساجد ساخته‌شده در سرزمین‌­های عربی، قرن­‌ها از این سبک استفاده می‌کردند.

ویژگی­ های معماری مسجد

معماری مساجد بیشتر با توجه به سنت­‌های منطقه­‌ای و زمان و مکانی که در آن ساخته‌شده­‌اند، شکل می­گیرد. در نتیجه سبک، چیدمان و دکوراسیون در معماری مسجد می­‌تواند در طول زمان بسیار متفاوت باشد. با این‌ وجود، به دلیل عملکرد مشترک مسجد به‌عنوان مکان نماز گذار، ویژگی­‌های معماری خاصی در مساجد در سرتاسر جهان نمایان می‌شود.

همان‌طور که در بالا نیز اشاره شد یکی از عناصر مهم در معماری مسجد صحن است. مسئله مهم در طراحی معماری مسجد جامع این است که بتواند کل جمعیت یک شهر یا شهرک را در خود جا دهد. برای این منظور، مساجد جامع باید یک سالن نمازخانه بزرگ داشته باشند. در بسیاری از مساجد این سالن در مجاورت یک حیاط باز به نام صحن واقع‌شده است. در حیاط این صحن‌ها، اغلب یک فواره قرار می‌گیرد.  این فواره‌­ها هم جنبه‌ی زیبایی دارد و هم برای وضو گرفتن مورداستفاده قرار می‌­گیرند.

مناره در مسجد

یکی از بارزترین جنبه‌­های معماری مسجد مناره، برج مجاور یا متصل به یک مسجد است که از آن اذان گفته می­‌شود. مناره­‌ها اشکال مختلفی دارند. از مناره معروف مارپیچی سامرا تا مناره­‌های بلند و مدادی ترکیه را می­‌توان دراین‌باره اشاره کرد.

گنبد در مسجد

بیشتر مساجد همچنین دارای یک یا چند گنبد هستند که به زبان عربی به آن qubba گفته می­‌شود. دکوراسیون داخلی گنبد اغلب با استفاده از نقوش هندسی پیچیده، ستاره یا نباتات آراسته‌شده است. بعضی از انواع مساجد چندین گنبد را در معماری خود گنجانده‌اند، درحالی‌که برخی دیگر تنها یک گنبد دارند. مسجد بزرگ کایروان، در تونس دارای سه گنبد است: یکی بالای مناره، یکی بالاتر از ورودی سالن نماز و دیگری بالاتر از دیوار قبله.

عناصر تزئینی دیگری نیز وجود دارد که در اکثر مساجد مشترک هستند. در بیشتر موارد، از کتیبه­‌های خوشنویسی که آیات قرآن در آن هست استفاده می­‌شود. یکی دیگر از ویژگی­‌های مهم دکوراسیون مساجد، استفاده از لوستر است.

نور یک ویژگی اساسی برای مساجد است، زیرا اولین و آخرین نماز روزانه قبل از طلوع آفتاب و بعد از غروب آفتاب خوانده می‌­شود. قبل از اختراع برق، مساجد با فانوس روشن می­‌شدند. صدها فانوس داخل مسجد آویزان شده و یک چشم‌انداز پرزرق‌وبرق را ایجاد می‌کردند.

تکامل معماری مسجد

از زمان تأسیس اسلام در قرن هفتم پیش از میلاد، معماری مساجد نقش­‌های مختلفی را در جوامع اسلامی ازجمله اهداف آموزشی، مدنی، تشریفاتی، جشن­‌ها و اهداف اجتماعی ایفا کرده­ است. این نقش علاوه بر كاركرد اولیه مساجد به‌عنوان محلی برای نمازخواندن بوده است.

با گذشت زمان، اشکال بارز مساجد، در درجه اول، در پاسخ به انواع عملکردهای سکولار تکامل یافت. علاوه بر این، طراحی مسجد مختص هیچ آئین و فرقه خاصی از اسلام نیست. به‌عنوان‌مثال، برخلاف معماری کلیساهای مسیحی که ممکن است در بعضی موارد مشخص کند، آیا این جماعت شرکت‌کننده در کلیسا؛ کاتولیک، پروتستان یا ارتدکس هستند یا نه! مسجد برخلاف آن، محلی برای اقامه نماز برای همه مسلمانان است. طراحی مساجد به‌منظور بازتاب ارزش‌­های نمادین و به‌عنوان هویت جوامع اسلامی در سنین مختلف و در سراسر جهان اسلام تکامل‌یافته است.

از حدود سال 1300 تا 1600، مساجد طراحی‌شده، شکوه و جلوه‌ی قابل‌توجهی را طی کردند که به‌وسیله‌ی گنبدهای پشته‌­ای و نیمه گنبدی آنها و با نقوش بیزانس قابل‌تشخیص هستند. امروزه بیشتر سبک­‌های مساجد هنوز با این دوره‌های باشکوه معماری اسلامی همراه هست.

در ساخت مساجد در سراسر جهان اسلام از مصالح ساختمانی متنوعی استفاده می‌­شود و سنت­‌ها و سبک‌­های مختلف منطقه‌ای را منعکس می­کند. با این‌حال جوامع اسلامی خیلی بیشتر به درک جامعی از مسجد و هنر معماری مسجد دست پیداکرده‌اند.

بنابراین برای کسانی از ما که مسلمان نیستیم، مهم است که به خاطر بسپاریم که بسیاری از این زیبایی­‌ها زمینه‌ای دارند و برای یک مسلمان معنای بسیار عمیق مذهبی دارد.

نقش جی اف آر سی (GFRC) در معماری مسجد

در معماری معاصر مسجد، انتخاب مصالح مناسب نقش مهمی در حفظ زیبایی، دوام و اجرای دقیق جزئیات معماری اسلامی دارد. یکی از مصالحی که در سال‌های اخیر به دلیل ویژگی‌های فنی و قابلیت اجرای طرح‌های پیچیده مورد توجه معماران قرار گرفته، جی اف آر سی (GFRC یا GRC) است. این ماده که مخفف عبارت Glass Fiber Reinforced Concrete است، از ترکیب سیمان، سنگدانه‌های ریز و الیاف شیشه مقاوم در برابر قلیا تولید می‌شود و به دلیل ساختار ویژه خود، استحکام بالایی در کنار وزن کم ارائه می‌دهد.

در طراحی و اجرای نمای مسجد، معمولاً از عناصر تزئینی متعددی مانند قوس‌ها، مقرنس‌ها، کتیبه‌ها، قاب‌بندی‌ها و نقوش اسلیمی استفاده می‌شود. اجرای این جزئیات با مصالح سنتی علاوه بر افزایش وزن سازه، زمان و هزینه بیشتری نیز به همراه دارد. در مقابل، پنل‌های GFRC به دلیل مقاومت خمشی، کششی و ضربه‌ای مناسب، امکان تولید قطعات ظریف و پیچیده معماری را با دقت بالا فراهم می‌کنند؛ بدون آنکه بار اضافی قابل توجهی به سازه وارد شود.

یکی از مهم‌ترین مزایای جی آر سی در پروژه‌های معماری مسجد، وزن پایین آن نسبت به بتن پیش‌ساخته معمولی است. این ویژگی باعث کاهش بار مرده ساختمان شده و علاوه بر افزایش ایمنی، در طراحی سازه و فونداسیون نیز مزایای قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین استفاده از این متریال می‌تواند به کاهش مصرف مصالح و در نتیجه کاهش اثرات زیست‌محیطی پروژه کمک کند.

از سوی دیگر، الیاف شیشه مقاوم به قلیا که در تمام ضخامت قطعات GFRC توزیع شده‌اند، برخلاف میلگردهای فولادی دچار زنگ‌زدگی نمی‌شوند. همین ویژگی باعث افزایش دوام نما در شرایط مختلف آب‌وهوایی شده و آن را به گزینه‌ای مناسب برای مساجد در مناطق گرم، مرطوب یا دارای تغییرات شدید دمایی تبدیل می‌کند.

انعطاف‌پذیری بالای GRC در قالب‌گیری نیز این امکان را فراهم می‌کند که طرح‌های اصیل معماری اسلامی با جزئیات دقیق و کیفیت بالا اجرا شوند. به همین دلیل، این متریال در بسیاری از پروژه‌های جدید مرمت، بازسازی و ساخت مساجد برای اجرای نما، گنبد، مناره، قاب‌های تزئینی و سایر عناصر معماری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در مجموع، جی اف آر سی را می‌توان یکی از مصالح نوین دانست که ضمن حفظ اصالت بصری معماری مسجد، امکان اجرای طرح‌های پیچیده، افزایش دوام سازه، کاهش وزن ساختمان و بهبود کیفیت اجرای نما را فراهم می‌کند. به همین دلیل، امروزه بسیاری از معماران در پروژه‌های معماری اسلامی از این فناوری به‌عنوان راهکاری مناسب برای تلفیق هنر سنتی و فناوری نوین بهره می‌برند.برای اطلاعات بیشتر کلیک کنید.

مزایای استفاده از جی آر سی در نما

جی اف آر سی نمای پیشرفته‌ای می‌باشد که در آن به جای استفاده از فولاد در بتن از الیاف شیشه در قطعات پیش ساخته  کاربرد دارد. این  راه از نظر ایمنی و اقتصادی روش مناسب و قیمت مناسبی دارد. استفاده از جی اف آر سی از دهه شصت میلادی توسط انجمن پیش ساخته‌های بتنی کانادا صورت گرفت و توانست پاسخگوی نوآوری‌ها در طراحی سازه باشد. جی اف آر سی در مقایسه با بتن معمولی مقاومت خمشی و کششی زیادی دارد و این ویژگی آن باعث شده است در صنعت ساختمانی و طراحان وکارفرمایان زیاد کاربرد داشته باشد و مورد استقبال زیادی قرار بگیرد.