کلیات معماری مسجد

مسجد را می­توان به‌عنوان عنصر اساسی در زندگی بشر به‌ویژه کشور­های اسلامی دانست.  از مسجد با نام ­های نیایشگاه و پرستشگاه نیز یاد می­شود.  اهمیت مسجد در کشور­های اسلامی ازجمله ایران سبب اهمیت معماری آن نیز شده است. اصل معماری مسجد بر پایه­ ی سادگی استوار است زیرا اسلام همیشه تأکید داشته است که انسان­ها باید به نحوی زندگی کنند تا به دنیا و مظاهر آن وابسته نشوند.

معماری مسجد

طراحی مسجد

انواع دسته بندی مساجد

مساجد را به سه گروه شبستانی، چهارطاقی و ایوانی تقسیم­ بندی می­ کنند. معماری مسجد از عناصر مشترکی استفاده می­شود. در زیر به این عناصر مشترک معماری مساجد اشاره‌شده است:

  • صحن
  • ایوان
  • رواق
  • مناره
  • گنبد
  • شبستان
  • محراب

برخی از مساجد ممکن است تمام عناصر فوق را نداشته باشند، مانند مسجد شیخ لطف‌الله در شهر اصفهان که در معماری این مسجد صحن و مناره وجود ندارد. نکته مهم دیگر در معماری مسجد این است که در طراحی معماری آن حتماً محراب وجود خواهد داشت. این در حالی است که حتی برخی مساجد مانند مسجد جامع اصفهان 9 محراب دارد. علاوه بر این، صحن و حیاط مسجد را می­توان به‌عنوان عناصر مهم در معماری آن دانست.

نمای ساختمان مسجد

نمای ساختمان مسجد

پیشینه معماری مسجد

 در سرتاسر جهان از اندونزی گرفته تا انگلستان، مساجد با اشکال مختلف، جزء بناهای بی­نظیر اسلامی هستند.  مسجد در زبان عربی به معنای محل تجمع مسلمانان برای نماز است.  همچنین مسجد در لغت به معنای “محل سجده” می­باشد. اگرچه در اسلام نمازهای یومیه را می­توان در هرجایی خواند اما همه­ ی مسلمانان برای نماز ظهر جمعه در مساجد جمع می­ شوند.

سبک، چیدمان و تزئینات در معماری مسجد در ارتباط با اسلام چیزهای زیادی را برای ما روشن می­سازد. همچنین معماری مسجد در مورد زمان و منطقه ­ای که در آن مسجد ساخته‌شده است نیز اطلاعاتی در اختیار ما قرار می­دهد.

نمای مسجد | نمای جی اف ار سی gfrc

نمای مسجد | نمای جی اف ار سی gfrc

اگر نیاز به مشاوره  رایگان درزمینهٔ  نمای ساختمان دارید  با شماره 05142222550 و یا 09913377500 تماس حاصل نمایید.

نخستین مسجد خانه پیامبر اکرم (ص) محسوب می­شد. خانه او در مدینه یک‌خانه معمولی به سبک عربی در قرن هفتم بود. در این خانه، یک حیاط بزرگ، اتاق ­های طویلی را که توسط ستون­ ها نگه‌داشته شده ­اند، احاطه کرده است. این سبک معماری مسجد به‌عنوان یک مسجد hypostyle به معنای “ستون ­های زیاد ” شناخته‌شده است. بیشتر مساجد ساخته‌شده در سرزمین ­های عربی، قرن­ها از این سبک استفاده می کردند.

نخستین مسجد | اولین مسجد جهان اسلام

نخستین مسجد جهان اسلام

ویژگی­ های معماری مسجد

معماری مساجد بیشتر با توجه به سنت­ های منطقه­ای و زمان و مکانی که در آن ساخته‌شده­ اند، شکل می­گیرد. در نتیجه سبک، چیدمان و دکوراسیون در معماری مسجد می­تواند در طول زمان بسیار متفاوت باشد. بااین‌وجود، به دلیل عملکرد مشترک مسجد به‌عنوان مکان نماز گذار، ویژگی­ های معماری خاصی در مساجد در سرتاسر جهان نمایان میشود.

همان‌طور که در بالا نیز اشاره شد یکی از عناصر مهم در معماری مسجد صحن است. مسئله مهم در طراحی معماری مسجد جامع این است که بتواند کل جمعیت یک شهر یا شهرک را در خود جا دهد. برای این منظور، مساجد جامع باید یک سالن نمازخانه بزرگ داشته باشند. در بسیاری از مساجد این سالن در مجاورت یک حیاط باز به نام صحن واقع‌شده است. در حیاط این صحن­ ها، اغلب یک فواره قرار می­گیرد.  این فواره ­ها هم جنبه ی زیبایی دارد و هم برای وضو گرفتن مورداستفاده قرار می­گیرند.

نمای مسجد | جی اف ار سی | gfrc | grc

نمای مسجد | جی اف ار سی | gfrc | grc

معماری مسجد

طراحی مسجد

محراب در مسجد

یکی دیگر از عناصر اساسی معماری مسجد، محراب است که یک تورفتگی در دیوار می ­باشد و نشان‌دهنده‌ی جهت قبله است و همه مسلمانان به سمت آن نماز می­ خوانند. مهم نیست که یک مسجد کجا ساخته‌شده است، محراب آن نشان‌دهنده جهت قبله است؛ بنابراین، یک محراب در هند به سمت غرب و در مصر به سمت شرق خواهد بود.

مناره در مسجد

معماری مسجد

طراحی مسجد

یکی از بارزترین جنبه ­های معماری مسجد مناره، برج مجاور یا متصل به یک مسجد است که از آن اذان گفته می­ شود. مناره­ ها اشکال مختلفی دارند. از مناره معروف مارپیچی سامرا تا مناره­ های بلند و مدادی ترکیه را می­توان دراین‌باره اشاره کرد.

گنبد در مسجد

بیشتر مساجد همچنین دارای یک یا چند گنبد هستند که به زبان عربی به آن qubba گفته می­ شود. دکوراسیون داخلی گنبد اغلب با استفاده از نقوش هندسی پیچیده، ستاره یا نباتات آراسته‌شده است. بعضی از انواع مساجد چندین گنبد را در معماری خود گنجانده‌اند، درحالی‌که برخی دیگر تنها یک گنبد دارند. مسجد بزرگ کایروان، در تونس دارای سه گنبد است: یکی بالای مناره، یکی بالاتر از ورودی سالن نماز و دیگری بالاتر از دیوار قبله.

عناصر تزئینی دیگری نیز وجود دارد که در اکثر مساجد مشترک هستند. در بیشتر موارد، از کتیبه­ های خوشنویسی که آیات قرآن در آن هست استفاده می­شود. یکی دیگر از ویژگی­ های مهم دکوراسیون مساجد، استفاده از لوستر است.

نور یک ویژگی اساسی برای مساجد است، زیرا اولین و آخرین نماز روزانه قبل از طلوع آفتاب و بعد از غروب آفتاب خوانده می­شود. قبل از اختراع برق، مساجد با فانوس روشن می­ شدند. صدها فانوس داخل مسجد آویزان شده و یک چشم‌انداز پرزرق‌وبرق را ایجاد می­کردند.

نمای ساختمان مسجد | مساجد مدرن

نمای ساختمان مسجد | مساجد مدرن

تکامل معماری مسجد

از زمان تأسیس اسلام در قرن هفتم پیش از میلاد، معماری مساجد نقش­ های مختلفی را در جوامع اسلامی ازجمله اهداف آموزشی، مدنی، تشریفاتی، جشن­ ها و اهداف اجتماعی ایفا کرده­ است. این نقش علاوه بر كاركرد اولیه مساجد به‌عنوان محلی برای نمازخواندن بوده است.

با گذشت زمان، اشکال بارز مساجد، در درجه اول، در پاسخ به انواع عملکردهای سکولار تکامل یافت. علاوه بر این، طراحی مسجد مختص هیچ آئین و فرقه خاصی از اسلام نیست. به‌عنوان‌مثال، برخلاف معماری کلیساهای مسیحی که ممکن است در بعضی موارد مشخص کند، آیا این جماعت شرکت‌کننده در کلیسا؛ کاتولیک، پروتستان یا ارتدکس هستند یا نه! مسجد برخلاف آن، محلی برای اقامه نماز برای همه مسلمانان است. طراحی مساجد به‌منظور بازتاب ارزش ­های نمادین و به‌عنوان هویت جوامع اسلامی در سنین مختلف و در سراسر جهان اسلام تکامل‌یافته است.

معماری مسجد

طراحی مسجد

از حدود سال 1300 تا 1600، مساجد طراحی‌شده، شکوه و جلوه­ ی قابل‌توجهی را طی کردند که به‌وسیله‌ی گنبدهای پشته ­ای و نیمه گنبدی آنها و با نقوش بیزانس قابل‌تشخیص هستند. امروزه بیشتر سبک­ های مساجد هنوز با این دوره­ های باشکوه معماری اسلامی همراه هست.

در ساخت مساجد در سراسر جهان اسلام از مصالح ساختمانی متنوعی استفاده می­شود و سنت­ ها و سبک ­های مختلف منطقه­ ای را منعکس می­کند. با این‌حال جوامع اسلامی خیلی بیشتر به درک جامعی از مسجد و هنر معماری مسجد دست پیداکرده‌اند.

بنابراین برای کسانی از ما که مسلمان نیستیم، مهم است که به خاطر بسپاریم که بسیاری از این زیبایی­ ها زمینه‌ای دارند و برای یک مسلمان معنای بسیار عمیق مذهبی دارد.

نمای مسجد | جی اف ار سی | gfrc | grc

نمای مسجد | جی اف ار سی | gfrc | grc

ایناب را در اینستاگرام دنبال کنید

اگر نیاز به مشاوره  رایگان درزمینهٔ  نمای ساختمان دارید  با شماره 05142222550 و یا 09913377500 تماس حاصل نمایید.
یا بار ارسال عدد 5 به شماره 09913377500 همکاران ما در اولین فرصت با شما تماس خواهند گرفت.
همچنین می توانید از طریق واتساپ یا  تلگرام با همکاران ما در ارتباط  باشید.