معماری باروک – همه چیز در مورد معماری باروک

‌معماری باروک

در دنیای هنر و معماری، دوره‌هایی ظهور کرده‌اند که با جسارت و نوآوری، قواعد پیشین را به چالش کشیده‌اند و زیبایی‌شناسی جدیدی را به ارمغان آورده‌اند. یکی از این دوره‌های پرشور و دگرگون‌کننده، عصر باروک است. معماری باروک، بیش از هر چیز، با کیفیت بصری خیره‌کننده‌اش بیننده را مسحور می‌کند. این جذابیت بصری عمیقاً ریشه در استفاده‌ی مبتکرانه از منحنی‌هایی دارد که فضا را به گونه‌ای به تصویر می‌کشند که پیش از آن در تصور معماران و مجسمه‌سازان نمی‌گنجید. جالب آنکه، در اسپانیا، واژه‌ی “باروک” در ابتدا به معنای مروارید نامنظم و عجیب‌وغریب به کار می‌رفت، در حالی که در ایتالیا، مفهومی نزدیک به یک استدلال قاطع و متعارف با ارزش منطقی کم را تداعی می‌کرد. این تفاوت در معنا خود گواهی بر پیچیدگی و چندوجهی بودن این سبک است. معماری باروک دعوتی است به تجربه‌ای حسی و غوطه‌ور شدن در دنیایی از خیال و شکوه. در این میان، چگونه این سبک با چنین ویژگی‌های منحصربه‌فردی ظهور کرد و چه عواملی در شکل‌گیری این زبان بصری قدرتمند نقش داشتند؟ بیایید سفری به دنیای معماری باروک داشته باشیم و رازهای جذابیت بی‌انتهای آن را کشف کنیم.

تاریخچه معماری باروک

معماری باروک یک سبک ساختمانی است که از قرن شانزدهم میلادی در دوران باروک آغاز شد.این نوع ساخت‌وساز بر اساس راه و روش معماری رومی است اما هدف آن به‌جای مدرنیته ساختن آن، قدرت بخشیدن به کلیسای کاتولیک روم بود. از معماری باروک برای نشان دادن ثروت و قدرت کلیسای کاتولیک استفاده شد.در نیمه دوم قرن نوزدهم، منتقد سوئیسی هاینریش به همراه ولفلین و پیروانش به کلمه باروک معنای عینی­ تری بخشیدند.

آن‌ها با اشاره به هنر مذهبی قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم، باروک را سبکی با ویژگی‌های خاص معرفی کرده‌اند. این ویژگی‌ها شامل استفاده از حرکت، چه به‌صورت واقعی و چه به‌صورت ضمنی، تلاش برای نمایش مفهوم ابدیت، توجه به نور و تأثیر آن بر مفهوم و جلوه نهایی اثر هنری، ایجاد جلوه‌های تماشایی برای مخاطبان و از بین بردن مرز میان هنرهای مختلف است. در این سبک، معماران و هنرمندان معماری، نقاشی و مجسمه‌سازی را با یکدیگر ترکیب می‌کنند و اثری یکپارچه و چشمگیر به وجود می‌آورند.

در اروپای مرکزی، معماری باروک خیلی دیر وارد شد، اما در آثار معمارانی مانند یوهان برنارد فیشر فون ارلاچ اتریشی، شکوفایی پیدا کرد. تأثیر معماری باروک در انگلیس را می‌توان در آثار کریستوفر رن مشاهده کرد. شاید گاهی اوقات این معماری زشت و بی‌روح به نظر برسد، ولی هرگز کسل‌کننده نمی‌باشد.

همچنین از معماری باروک در قرن هفدهم، در جزیره مالت نیز استفاده شد. در این دوره، معماران نخستین سازه‌ها را با استفاده از سبک باروک طراحی و اجرا کردند. پس از طراحی کلیسای یسوعیان (Jesuits) در مالت، معماری باروک محبوبیت زیادی پیدا کرد و معماران کلیساهای متعددی را با استفاده از این سبک طراحی و اجرا کردند.

در پرتغال نیز معماران کلیسای سانتا آنجراسیا را به‌عنوان نخستین کلیسای باروک این کشور طراحی و اجرا کردند. این کلیسا در لیسبون قرار دارد و معمار جوآ آنتونز آن را طراحی کرده است. در قرن هجدهم، معماران شمال پرتغال مفهوم باروک ایتالیایی را پذیرفتند و از قابلیت شکل‌پذیری این سبک برای طراحی و ساخت بناهای بلند بهره گرفتند.

بناهای معروف سبک معماری باروک در جهان

سبک معماری باروک از اواخر قرن شانزدهم میلادی در ایتالیا شکل گرفت و طی قرن‌های هفدهم و هجدهم در سراسر اروپا گسترش یافت. این سبک با ویژگی‌هایی چون پویایی فضا، خطوط منحنی، تزئینات غنی و ترکیب معماری با مجسمه‌سازی و نقاشی، تأثیر عمیقی بر تاریخ هنر گذاشت. بعدها از طریق نفوذ سیاسی و استعماری، نمونه‌های مهمی از معماری باروک در آمریکای لاتین نیز پدید آمد. در ادامه با ۱۳ مورد از شاخص‌ترین و معروف‌ترین بناهای معماری باروک در جهان آشنا می‌شویم.

۱. میدان سن پیتر در واتیکان

میدان سن پیتر (St. Peter’s Square) یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های شهرسازی و معماری باروک است که در مقابل کلیسای سن پیتر در واتیکان قرار دارد. طراحی این میدان توسط جان لورنزو برنینی انجام شد و دو ردیف ستون‌های عظیم و منحنی‌شکل آن، همراه با مجسمه‌های قدیسان، فضایی باشکوه، نمایشی و پویا ایجاد کرده است. این میدان امروز یکی از نمادهای جهانی معماری باروک محسوب می‌شود.

۲. کلیسای سن پیتر در واتیکان

کلیسای سن پیتر (St. Peter’s Basilica) از مهم‌ترین بناهای مذهبی جهان است که بخش‌های قابل‌توجهی از فضای داخلی و تزئینات آن متعلق به دوره باروک است. آثار جان لورنزو برنینی، به‌ویژه بالداکین عظیم بالای محراب اصلی، از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های هنر باروک در این مجموعه هستند. ترکیب معماری، مجسمه‌سازی، نورپردازی و تزئینات داخلی، این کلیسا را به یکی از شاهکارهای سبک باروک تبدیل کرده است.

۳. کلیسای سن کارلو آلِ کوآترو فونتانه در رم

کلیسای سن کارلو آلِ کوآترو فونتانه (San Carlo alle Quattro Fontane) یکی از شاهکارهای معماری باروک ایتالیا و اثر فرانچسکو بورومینی است. نمای موج‌دار، خطوط منحنی، پلان پیچیده و گنبد منحصربه‌فرد این کلیسا، آن را به نمادی از جسارت معماران باروک در عبور از فرم‌های سنتی و خلق فضاهای پویا تبدیل کرده است.

۴. کلیسای سنت آندره‌آ آل کویریناله در رم

کلیسای سنت آندره‌آ آل کویریناله (Sant’Andrea al Quirinale) از آثار برجسته جان لورنزو برنینی در رم است. پلان بیضی‌شکل، گنبد باشکوه، استفاده هوشمندانه از نور و تزئینات غنی داخلی، این بنا را به یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری باروک مذهبی در ایتالیا تبدیل کرده است.

۵. کاخ ورسای در فرانسه

کاخ ورسای (Palace of Versailles) در نزدیکی پاریس، یکی از مشهورترین کاخ‌های جهان و برجسته‌ترین نمونه معماری باروک سلطنتی فرانسه است. این مجموعه در دوران لویی چهاردهم توسعه یافت و معمارانی همچون لوئی لو وو و ژول هاردوئن-مانسار در طراحی آن نقش داشتند. تالار آینه‌ها، نمای باشکوه و باغ‌های هندسی گسترده، از مهم‌ترین بخش‌های این شاهکار معماری باروک هستند.

۶. کلیسای کارلس‌کیرشه در وین

کلیسای کارلس‌کیرشه یا سنت چارلز (Karlskirche) یکی از معروف‌ترین بناهای باروک اتریش است که در شهر وین قرار دارد. طراحی اولیه آن به یوهان برنهارد فیشر فون ارلاخ تعلق دارد و پس از مرگ او توسط پسرش تکمیل شد. گنبد بزرگ، ستون‌های عظیم و ترکیب عناصر کلاسیک و باروک، ظاهری منحصربه‌فرد به این کلیسا بخشیده است.

۷. کاخ شون‌برون در وین

کاخ شون‌برون (Schönbrunn Palace) یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی اتریش و نمونه شاخص معماری باروک سلطنتی در اروپای مرکزی است. این کاخ در دوران حکومت خاندان هابسبورگ توسعه یافت و با نمای متقارن، تالارهای مجلل، تزئینات باشکوه و باغ‌های گسترده، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ معماری باروک دارد.

۸. کاخ تسوینگر در درسدن

کاخ تسوینگر (Zwinger Palace) در شهر درسدن آلمان، یکی از مشهورترین نمونه‌های معماری باروک این کشور است. این مجموعه در اوایل قرن هجدهم و در دوره حکومت آگوست دوم ساخته شد و طراحی آن عمدتاً به ماتیاس دانیل پوپلمن نسبت داده می‌شود. حیاط مرکزی، گالری‌های طویل، پاویون‌های تزئین‌شده و مجسمه‌های متعدد، از ویژگی‌های برجسته این بنا هستند.

۹. کلیسای چهارده یاری‌رسان مقدس در آلمان

کلیسای چهارده یاری‌رسان مقدس (Basilica of the Fourteen Holy Helpers) در بایرن آلمان، یکی از برجسته‌ترین بناهای اواخر دوره باروک و روکوکو است که توسط بالتازار نویمان طراحی شد. فضای داخلی آن با گچ‌بری‌های پیچیده، نقاشی‌های سقفی، فرم‌های منحنی و بازی هنرمندانه نور، نمونه‌ای شاخص از معماری مذهبی آلمان در قرن هجدهم به شمار می‌رود.

۱۰. کلیسای جامع زاکاتکاس در مکزیک

کلیسای جامع زاکاتکاس (Zacatecas Cathedral) یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری باروک در مکزیک و آمریکای لاتین است. نمای سنگی بسیار پرجزئیات و تزئینات فراوان این کلیسا، آن را به نمونه‌ای برجسته از باروک اسپانیایی و باروک استعماری در آمریکای لاتین تبدیل کرده است.

۱۱. کاخ ملی مافرا در پرتغال

کاخ ملی مافرا (Mafra National Palace) یکی از عظیم‌ترین و باشکوه‌ترین بناهای باروک پرتغال است که در قرن هجدهم به دستور ژوائو پنجم ساخته شد. این مجموعه شامل کاخ سلطنتی، کلیسا، صومعه و کتابخانه است و با عظمت بنا، نمای متقارن و تزئینات سنگی خود، جایگاه ویژه‌ای در معماری باروک پرتغال دارد.

۱۲. کلیسای سنت نیکلاس در پراگ

کلیسای سنت نیکلاس (St. Nicholas Church) در منطقه مالا استرانا شهر پراگ، یکی از شاهکارهای معماری باروک در جمهوری چک است. ساخت این بنا توسط خاندان دینتسنهوفر انجام شد و گنبد عظیم، فضای داخلی پرجزئیات، نقاشی‌های دیواری و مجسمه‌های متعدد، آن را به یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های باروک در اروپای مرکزی تبدیل کرده است.

۱۳. نمای اوبرادوئیرو کلیسای جامع سانتیاگو دِ کومپوستلا در اسپانیا

کلیسای جامع سانتیاگو دِ کومپوستلا (Santiago de Compostela Cathedral) مجموعه‌ای با لایه‌های معماری متعدد است، اما نمای مشهور اوبرادوئیرو آن یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های باروک اسپانیایی محسوب می‌شود. این نما با تزئینات غنی، مجسمه‌ها و فرم‌های پویا، تصویری قدرتمند از معماری باروک اسپانیا ارائه می‌دهد و از شناخته‌شده‌ترین نماهای مذهبی این سبک در جهان است.

ویژگی­‌های معماری باروک

یکی از مشخصات معماری باروک این است که با وجود مشاهده‌ی نمونه‌هایی از این نوع معماری در اروپا و آمریکای لاتین، این نوع معماری از یک کشور به کشور دیگر متفاوت بود. پس چگونه است که همه‌ی این معماری‌ها با یک اصطلاح واحد مشخص می‌شوند؟ این امر تا حدودی برای راحتی و برای خلاصه کردن هنر یک دوره با یک کلمه واحد بوده است، اما بیشتر به دلیل منشأ زیبایی‌شناسی مشترک آن‌ها است.

معماری باروک ویژگی‌هایی دارد که برخی از این ویژگی‌ها در زیر بیان شده است:

• ظاهر نمایشی آن
• استفاده از دکوراسیون مجلل در نمای بیرونی ساختمان
• رنگ روشن دیوارهای ساختمان
• استفاده از برج مرکزی، گنبد، ایوان، برجسته‌کاری‌ها و طراحی مرکزی مختلف
• استفاده از طرح‌های پرشور و نقش‌های پیچیده
• استفاده از دیوارهای خمیده
• استفاده از مجسمه‌ها و یا نقش‌های برجسته در اطراف ورودی مرکزی
• دارای شکوه و جلال
• استفاده از تقابل و تضاد
• استفاده از مجسمه‌های طلاکاری‌شده و یا سقف‌های نقاشی‌شده در ساختمان
• استفاده از طرح‌های بریده و یا ناتمام در ساختمان
• استفاده از گچ‌بری یا استفاده از سنگ مرمر
• استفاده از اثرات واهی که باعث فریب چشم می‌شود.
• گنبدهای بیضی‌شکل

شرح برخی از ویژگی­‌های برجسته‌­ی معماری باروک به‌ اختصار

1- شبستان­های گسترده

در کلیساها، مناطق مرکزی با شبستان­های گسترده و با اشکال بیضوی مشخص می‌­شوند.

2- عناصر ناتمام:

یک ویژگی بارز از این معماری استفاده از عناصر معماری ناتمام است که به طراحی منحصربه ‌فرد این ویژگی‌های خاص کمک می‌­کند.

3- روشنایی:

یکی دیگر از ویژگی­‌های بارز این معماری، استفاده از جلوه­‌های نورپردازی یا استفاده از نور شدید است. همچنین در این نوع معماری از چراغ‌های سایه­‌دار برای ایجاد تضاد نیز استفاده می‌­شود.

4- استفاده از تزئینات:

نقاشی­‌های دیواری سقفی در معماری باروک معمولاً در مقیاس بزرگ استفاده می­‌شود. یکی دیگر از ویژگی­‌هایی که در معماری باروک معمول است استفاده از زیورآلات و گچ کاری و یا استفاده از سنگ مرمر است که جلوه­ای تزئینی به این معماری می­‌بخشد.

معماری باروک و ارتباط آن با استعمار

ظهور معماری باروک هم‌زمان با استعمار اروپا بود. در این دوره ثروت زیادی برای توسعه حاصل شد. به‌عنوان‌مثال، اسپانیا ثروت استعماری زیادی را به دست می‌آورد و به همین دلیل است که سبک باروک در اسپانیا توسعه گسترده‌ای پیدا کرد.

در فرانسه، پول حاصل از استعمار منجر به ساخت کاخ‌ها توسط افراد قدرتمند و در نتیجه صنعتی شدن اقتصاد شد. صنعت، سازه‌های معماری را به وجود آورد که از سبک باروک استفاده می‌کردند.

یکی از اولین سازه‌هایی که در رم ساخته شد، کلیسای سانتا سوزانا بود که از سبک معماری باروک در آن استفاده شده است.

کاخ Caserta بزرگ‌ترین بنایی بود که در قرن هجدهم در اروپا بنا شد و آخرین اثر معماری باروک در ایتالیا است.

دستاورد­های معماری باروک

تعدادی از کلیساهای دوره باروک در رم دارای طرح ­هایی بودند که بر اساس الگوی ایتالیایی قصرهای سلطنتی با یک گنبد و شبستان متقاطع ساخته‌شده‌اند اما برخورد با معماری بسیار متفاوت از آنچه قبلاً انجام‌شده است، بود.

جیان لورن زو برنینی:

سایر ساختمان‌ها در دوره باروک و اواخر دوره باروک به‌عنوان تئاترهای شهری طراحی شدنداحتمالاً شناخته‌شده‌ترین نمونه این رویکرد، میدان سنت پیتر است که بسیاری آن را نمونه‌ای برجسته از هنر تئاتر باروک می‌دانند. جیان لورنزو برنینی این میدان را طراحی کرد و دو ردیف ستون مستقل، فضای میدان را در اطراف محور مرکزی آن شکل می‌دهند. این ترکیب، با الهام از فرم مارپیچ مصری، جلوه‌ای نمایشی و باشکوه به میدان بخشیده است.

فرانچسکو بورومینی:

رقیب برنینی، معمار فرانچسکو بورومینی، طرح‌هایی را ابداع کرد که به‌طور چشمگیری از ترکیبات عادی جهان باستان و رنسانس منحرف می‌شد.معمار در طراحی نقشه‌های ساختمانی خود از شکل‌های پیچیده هندسی استفاده می‌کرد و فرم‌های معماری غیرمعمول و مبتکرانه‌ای خلق می‌کرد. او همچنین در طراحی‌های معماری خود از نمادگرایی چندلایه بهره می‌گرفت. یکی از شاهکارهای نمادین او، کلیسای کم‌نظیر سان کارلو آ کواترو فونتان است. این کلیسا با طرحی پیچیده و تا حدودی بیضی‌شکل، جلوه‌ای متمایز دارد و دیواره‌های مقعر و محدب آن، ریتمی پیچیده و پویا به بنا می‌بخشند.

بخشی از میراث ماندگار هنر باروک، سبک معماری Beaux-Arts است که ترکیبی از طرح‌های نئورُنسانس و نئوباروک است.

معماری Beaux-Arts در قرن نوزدهم ظاهر شد و توسط فارغ‌التحصیلان École des Beaux-Arts در پاریس رواج پیدا کرد. در ایالات‌متحده آمریکا، سبک Beaux-Arts توسط ریچارد موریس هانت و کاس گیلبرت معرفی شد.