معماری گوتیک

پیشینه معماری گوتیک

یکی از انواع سبک­ های معماری، سبک گوتیک است. در حقیقت سبک گوتیک یک سبک مذهبی بوده و از این سبک در ساخت کلیسا­ها استفاده می­شد. تا قبل از دوران مدرنیته، معماری گوتیک را هنر فلاکت‌زده می­دانستند. در حقیقت در دوران قرون‌وسطی سبک گوتیک را به علت عدم تقارن آن، زشت و غیر کلاسیک تلقی می­کردند ولی در عصر مدرن محققان گوتیک را به سبکی که باعث ورود زیبایی و روشنایی به معماری شده تعبیر کردند و به اهمیت آن پی بردند.

در سال­های 1720 تا 1840 از سبک معماری جورجیا استفاده می­‌شد. این سبک نوعی سبک معماری گوتیک بود. در دوره­ی گوتیک برای نشان دادن اعتقادات انسان‌­ها در ارتباط با خداوند از فلش­‌های رو به بالا استفاده می­شد. این به این معنا بود که همه­‌ی زندگی انسان به سمت خداوند است. پایان دوره­ی گوتیک با ظهور اومانیسم صورت گرفت. برخی نیز دشمن گوتیک را دوره­ی رنسانس می‌­دانند.

سیر تکاملی معماری گوتیک در سه مرحله صورت می­‌پذیرد در زیر به این مراحل اشاره‌کرده‌ایم:

۱. گوتیک آغازین

گوتیک آغازین نخستین مرحله شکل‌گیری معماری گوتیک در اروپا بود که در فرانسه شکل گرفت و سپس گسترش یافت. این سبک تحت تأثیر معماری رمانسک قرار داشت و به‌تدریج ویژگی‌های مستقل خود را پیدا کرد. استفاده از قوس نوک‌تیز، طاق جناغی و پشت‌بندهای پرنده از مهم‌ترین نوآوری‌های این دوره بود که امکان انتقال بهتر بار سازه و ساخت بناهای بلندتر و سبک‌تر را فراهم کرد.

در این دوره، دیوارها همچنان ضخیم و پنجره‌ها نسبتاً کوچک بودند و تزئینات ساده‌تری داشتند. افزایش ارتفاع بنا و ورود نور بیشتر به فضای داخلی، از اهداف اصلی معماران بود.

۲. گوتیک پیشرفته

در گوتیک پیشرفته، عناصر سازه‌ای این سبک به تکامل بیشتری رسیدند و معماران توانستند بناهایی مرتفع‌تر با دیوارهای نازک‌تر و پنجره‌های بزرگ‌تر ایجاد کنند. قوس نوک‌تیز، طاق جناغی و پشت‌بندهای پرنده نقش مهمی در این تحول داشتند.

استفاده گسترده از شیشه‌های رنگین و پنجره‌های عظیم از ویژگی‌های شاخص این دوره بود. همچنین تأکید بر خطوط عمودی و ارتفاع زیاد، جلوه‌ای باشکوه و معنوی به بناها می‌بخشید. کلیساهای جامع بزرگ فرانسه از نمونه‌های برجسته گوتیک پیشرفته هستند.

۳. گوتیک پسین

گوتیک پسین آخرین مرحله تحول معماری گوتیک بود و بیشتر بر تزئینات، ظرافت و پیچیدگی فرم‌ها تمرکز داشت. در این دوره، نماها و پنجره‌ها با نقوش هندسی و جزئیات بیشتری طراحی شدند و عناصر تزئینی به بخش مهمی از معماری تبدیل شدند.

یکی از شاخه‌های مهم این دوره، گوتیک شعله‌سان (Flamboyant Gothic) بود که به‌ویژه در فرانسه رواج داشت و با خطوط منحنی و فرم‌های شبیه شعله شناخته می‌شد. گوتیک پسین را می‌توان اوج تزئینات معماری گوتیک دانست؛ دوره‌ای که در نهایت تحولات آن زمینه را برای ظهور معماری رنسانس فراهم کرد.

ویژگی­‌های معماری گوتیک

قوس نوک‌تیز یکی از ویژگی‌­های بارز معماری گوتیک است که اولین بار در معماری اسلامی مشاهده شد. همچنین قوس نوک‌تیز تنها ویژگی این سبک نیست بلکه پشت‌بند معلق و قوس جناغی از دیگر ویژگی­‌های معماری گوتیک است.

علت اینکه در معماری گوتیک از طاق نوک‌تیز استفاده می­شد به دلیل استرس لاین عمودی آن بود. منظور از استرس لاین مسیری است که طاق فشار وارد بر روی خود را به اطراف پخش می­‌کند. عمودی بودن این استرس لاین باعث انتقال فشار به ستون‌ها می­شد. در نتیجه در این نوع معماری دیگر نیازی به ساخت دیوار­های ضخیم نیست.

مزایای معماری گوتیک

• احداث ساختمان‌­های بلندتر و بزرگ‌تر در این نوع معماری
• ساخت دیوار­های باریک­تر

نکته مهم دیگر تمرکز این نوع معماری روی نورپردازی و ارتفاع بود.

تفاوت معماری گوتیک با معماری روم باستان

معماری گوتیک و معماری روم باستان هر دو از جریان‌های مهم تاریخ معماری اروپا هستند، اما در فرم، ساختار سازه‌ای و رویکرد طراحی تفاوت‌های زیادی دارند. معماری روم باستان بیشتر بر استحکام، نظم هندسی، مقیاس بزرگ و ایجاد فضاهای وسیع تأکید داشت و با استفاده از طاق، گنبد، ستون و بتن رومی امکان ساخت بناهای عظیم را فراهم کرد. در مقابل، معماری گوتیک بر ارتفاع، نور طبیعی و تأکید بر خطوط عمودی تمرکز داشت.

تفاوت در سیستم سازه‌ای

رومیان با استفاده از بتن، طاق و گنبد توانستند دهانه‌های بزرگ و فضاهای گسترده ایجاد کنند. در معماری گوتیک، استفاده از قوس نوک‌تیز، طاق دنده‌ای و پشت‌بند معلق باعث انتقال مؤثرتر نیروها شد و امکان ایجاد دیوارهای بازتر و پنجره‌های بزرگ‌تر را فراهم کرد.

تفاوت در فرم و ظاهر

بناهای روم باستان معمولاً دارای تناسبات هندسی، تقارن، ستون‌های شاخص و ترکیب‌بندی منظم بودند. در مقابل، معماری گوتیک با ارتفاع زیاد، خطوط عمودی، برج‌های مرتفع، قوس‌های نوک‌تیز و تزئینات سنگی شناخته می‌شود و ظاهر بناها در آن کشیده‌تر و عمودی‌تر است.

تفاوت در نور و فضای داخلی

در معماری روم باستان، دیوارها و عناصر سازه‌ای سنگین نقش مهمی در شکل‌دهی فضا داشتند. در معماری گوتیک، انتقال نیرو از طریق سیستم سازه‌ای جدید، امکان ایجاد بازشوهای بزرگ در دیوارها را فراهم کرد. در نتیجه، پنجره‌های وسیع و شیشه‌های رنگی نقش پررنگ‌تری پیدا کردند و نور طبیعی بیشتری وارد فضای داخلی بنا شد.

جمع‌بندی
به‌طور کلی، معماری روم باستان بیشتر بر قدرت سازه‌ای، نظم، تناسبات هندسی و ایجاد فضاهای وسیع تأکید داشت، در حالی که معماری گوتیک با استفاده از راهکارهای سازه‌ای متفاوت، ارتفاع، نور طبیعی، عمودگرایی و سبکی بصری را به ویژگی‌های اصلی خود تبدیل کرد.

داشتن پشت‌بند معلق در طراحی، ویژگی دیگر معماری گوتیک

نام دیگر پشت‌بند معلق، شمع‌های شمشیری است. وظیفه‌ی اصلی این پشت‌بندهای معلق در معماری گوتیک انتقال وزن دیواره‌های بلند به زمین است. علاوه بر جنبه‌ی کاربردی این پشت‌بندهای معلق، استفاده از آن‌ها در ساختمان‌سازی جنبه‌ی زیبایی نیز خواهد داشت. همچنین حکاکی‌های ایجادشده روی این پشت‌بندها شکوه و جلوه‌ی آن‌ها را دوچندان می‌کند. فایده‌ی دیگر این پشت‌بندها جلوگیری از رانش طاق‌های جناغی به سمت بیرون است. محل قرارگیری این پشت‌بندها در بالای سطح بیرونی شبستان است.

داشتن قوس جناغی در طراحی، ویژگی دیگر معماری گوتیک

در ابتدا سقف‌های کلیساها را قوس‌دار می‌ساختند ولی به دلیل معایب این نوع سقف‌ها ازجمله سنگینی زیاد آن‌ها و افزایش فشار استرس لاین به دیوارهای کلیسا از قوس‌های جناغی به‌جای این نوع سقف‌ها استفاده شد. وظیفه‌ی این قوس‌های جناغی انتقال وزن سقف به ستون‌ها است و مزیت آن ساخت دیوارهای بلندتر و باریک‌تر است. در ادامه به بررسی نه تا از کلیساهای ساخته‌شده با سبک معماری گوتیک می‌پردازیم.

بهترین کلیسا­های ساخته‌شده با سبک معماری گوتیک

وقتی به اروپا سفر می‌کنید، ناگزیر با یکی از صدها کلیسای گوتیک روبرو خواهید شد که چشم‌انداز بی‌نظیری دارند. در زیر نه مورد از بهترین کلیسا­های ساخته‌شده با معماری گوتیک را برای شما به‌عنوان‌مثال آورده­ایم.

1- کلیسای جامع آمیان، فرانسه:

آمیان بلندترین کلیسای جامع تکمیل‌شده در فرانسه است که ارتفاع آن به 8/138 پا می‌رسد. همچنین حجم داخلی آن 260،000 یارد مکعب است.

2- کلیسای نوتردام دریمز، فرانسه:

پادشاهان فرانسه در این کلیسای جامع تاج‌گذاری کرده‌اند. این کلیسا در قرن سیزدهم میلادی در محل یک کلیسای قدیمی ساخته‌شده و قدمت آن 400 سال است.

3- قصر سلطنتی سنت دنیس، فرانسه:

این کلیسا که به‌عنوان اولین کلیسای جامع گوتیک (که در سال 1144 تکمیل شد) ذکرشده است، مقبره­ای برای تمامی پادشاهان فرانسوی به‌ جز سه نفر از آن­ها بوده است.

4- کلیسای جامع Chartres، فرانسه:

این محل میراث جهانی یونسکو به ‌خوبی حفظ‌ شده است. تقریباً همه پنجره­‌های شیشه­‌ای اصلی این ساختمان هنوز دست‌ نخورده هستند. فقط مقدار کمی از این ساختمان از اوایل قرن 13 تاکنون تغییر کرده است.

5- سانتا ماریا دل فیور، ایتالیا

این مکان بهتر است به نام دوومو شناخته شود، کلیسای جامع فلورانس به خاطر گنبد باورنکردنی خود، ساخته‌شده توسط فیلیپو برونلشکی مشهور است. درحالی‌که ساخت‌وساز این ساختمان در سال 1296 به سبک معماری گوتیک آغاز شد اما با این‌وجود این ساختمان تا سال 1436 کامل نشد. نمای چندرنگی که امروز می­بینید در سال 1887 به سبک نئو گوتیک ایجاد شد.

6- وست مینستر ابی، لندن

ابتدا هنری سوم دستور ساخت ابی را در سال 1245 داد و آن را محلی برای دفن خود انتخاب کرد. اکنون این ساختمان محل تاج‌گذاری پادشاهان بریتانیا و برگزاری بسیاری از جشن­ های سلطنتی است. اخیراً ازدواج شاهزاده ویلیام و کیت میدلتون و در حال حاضر ازدواج دوک و بانوی دوک کمبریج، در این مکان برگزارشده است.

7- کانتربری، انگلستان:

کلیسای جامع کانتربری از نظر معماری، ترکیبی از سبک‌های مختلف است که در طول قرن‌ها ساخت و توسعه یافته است. شاید شما با این کلیسای جامع از طریق داستان‌­های کانتربری جفری چاکر آشنا باشید. اسقف اعظم توماس بکت در این کلیسا مشهور به قتل رسید.

8- کلیسای جامع میلان

کلیسای جامع میلان بزرگ‌ترین کلیسای ایتالیا است که نزدیک به 600 سال قدمت دارد. برخلاف بسیاری از کلیساها با معماری گوتیک که دو برج در جلو دارند، میلان یک نیمرخ متفاوت دارد. این کلیسا یک نمونه برجسته از معماری گوتیک است

9- نوتردام پاریس

در پاریس فهرستی از کلیساها با معماری گوتیک بدون نماد نوتردام به‌صورت ناقص ساخته‌شده‌اند. این کلیسا که شکل آن را در زیر مشاهده می­کنید اولین سازه­ای است که از پشت‌بند معلق برای تحمل وزن انبوه خود استفاده کرده است.

سخن نهایی در ارتباط با معماری گوتیک

اصل سبک معماری گوتیک برای ورود نور آفتاب به زندگی مردم و به ‌ویژه در کلیساها ایجاد شد.

در کل می­‌توان حقایق معماری گوتیک را در چهار مورد زیر خلاصه کرد:

1. معماری گوتیک در اروپا شکوفا شد و در اواخر قرون‌ وسطی رواج یافت.
2. این معماری بیشتر با قوس جناغی و پشت‌بندهای معلق خود مشخص می‌شود.
3. نورپردازی نقش مهمی در طراحی کلیسا یا کلیساهای جامع داشت.
4. نمونه بارز معماری گوتیک، کلیسای جامع نوتردام است.

در نتیجه خوب است که بدانیم، زیبایی‌ شناسی قرون‌وسطی که در معماری گوتیک یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای خود را نمایان کرده است، پایه و اساس خود را از علوم ریاضیات و هندسه گرفته است. در حقیقت، ساخت این سبک از کلیسا از دید هنر از علم مشتق می‌شود. این یعنی جستجوی روابط هندسی که بر پایه کیهان قرار دارد و منشأ آن­ها الهی در نظر گرفته‌شده است و این علم روابط حاکم بر دنیای موسیقی است که قوانین هارمونیک آن­ها صرفاً واقعیت­‌های طبیعی نیستند بلکه بازتاب هماهنگی‌های آسمانی می­باشند.

اولین ساختمان­‌های گوتیک با همین اصل موسیقی ساخته‌شده­‌اند. در حقیقت، با استفاده از علم ریاضی در ساخت کلیسا­، خداوند به‌عنوان معمار بزرگ جهان که این‌چنین مقادیر الهی را خلقت کرده است، تصدیق شد. معبد سلیمان مثال بارزی برای این مطلب است.