نمای ساختمان ایرانی – طراحی نمای ساختمان ایرانی

نمای ایرانی

در طراحی ساختمان‌ها، از دیرباز توجه به فرم و نمای ساختمان‌های ایرانی بسیار حائز اهمیت بوده است. طراحان و مهندسان معمار باید در طراحی پلان‌ها به فرم و نماهای ساختمان نیز توجه ویژه‌ای داشته باشند؛ زیرا نماها علاوه بر زیبایی، می‌توانند در صرفه‌جویی در مصرف انرژی و عملکرد بهتر سیستم‌های حرارتی و برودتی نیز مؤثر باشند. معماری ایرانی و نمای ایرانی می‌تواند با استفاده از مصالح هماهنگ با منطقه و موقعیت جغرافیایی، به حفظ انرژی کمک کند. در ایران از سبک‌های مختلفی برای طراحی نما استفاده می‌شود. این مقاله به‌منظور آشنایی با انواع نمای ایرانی نگارش شده است.

شناخت نماهای ایرانی

از گذشته، زمانی که کسی به زیبایی نماها اهمیتی نمی‌داد، نما به‌منظور محافظت از خانه در برابر شرایط اقلیمی و محیطی، نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کرد. از طرفی، با استفاده از پنجره‌ها منافذی برای عبور نور طبیعی و هوای آزاد به فضای داخلی خانه، روی نماها ایجاد می‌کردند. همچنین، به دلیل هنرمند بودن معماران ایرانی، نمای ایرانی از زمان‌های قدیم تلفیقی از هنر و فن بوده است.

از سوی دیگر، نمای ساختمان‌ها می‌تواند تعریف‌کننده شخصیت و ماهیت یک شهر باشد. به همین دلیل، نمای ایرانی باید کاملاً با اصول، سنت، اعتقادات و آداب کشور عزیزمان ایران همخوانی داشته باشد.

اگر نمای ایرانی بدون توجه به ساختمان‌های مجاور، بافت شهر و مسائل اعتقادی طراحی شود، می‌تواند نمای شهر را ناهماهنگ و نازیبا کند. از طرفی، استفاده از مصالحی که با آب‌وهوای آن منطقه همخوانی ندارد، می‌تواند در مدت‌زمان کمتری نسبت به سایر مصالح آسیب ببیند و هزینه‌های اضافی برای مالکان آن ساختمان به وجود آورد.

ویژگی‌های نمای ساختمان ایرانی:

• استفاده از مصالح بومی: آجر (با تنوع در چیدمان و رنگ)، کاشی (به‌ویژه با نقوش اسلیمی و هندسی)، سنگ‌های محلی، خشت و گل (در مناطق خاص) و چوب (به‌خصوص در ارسی‌ها و سقف‌ها) از مصالحی هستند که در نمای ایرانی به کار می‌روند.
• تأکید بر درون‌گرایی: طراحی نمای ایرانی به گونه‌ای است که حیاط داخلی و فضاهای خصوصی از اهمیت بالایی برخوردار هستند.
• استفاده از عناصر معماری شاخص: ایوان، طاق، ارسی، بادگیر (در مناطق گرم و خشک)، گچ‌بری و تزئینات ظریف از عناصر شاخص معماری ایرانی هستند.
• توجه به اقلیم: طراحی نما با در نظر گرفتن شرایط آب‌وهوایی منطقه، برای ایجاد سایه، تهویه مناسب و جلوگیری از اتلاف انرژی انجام می‌شود.
• رنگ‌های طبیعی و خاکی: استفاده از رنگ‌های برگرفته از مصالح طبیعی، مانند آجری، کرم، قهوه‌ای و فیروزه‌ای.
• تقارن: اغلب در طراحی نماهای سنتی، به‌ویژه در بناهای مهم، اصل تقارن رعایت می‌شود.
• پرهیز از بیهودگی: استفاده از عناصر و تزئینات به‌صورت کاربردی و عمل‌گرایانه انجام می‌شود.
• مردم‌واری: توجه به مقیاس انسانی در طراحی و ایجاد حس دعوت‌کنندگی، از ویژگی‌های معماری ایرانی است.

مشخصات فنی مورد توجه در نمای ایرانی

1. نمای ایرانی باید در برابر زلزله از مقاومت کافی برخوردار باشد.
   با توجه به مصالح به‌کاررفته در نمای ساختمان، نما باید در برابر سرما، گرما و انتقال حرارت عایق بسیار خوبی باشد. به این منظور، ابتدا
2. بهتر است ضریب انتقال حرارت هر یک از مصالح ساختمانی به‌صورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.
3. این نما باید در برابر ضربه از مقاومت خوبی برخوردار باشد.
4. در نمای ایرانی، سیستم‌هایی موفق هستند که صرفه‌جویی در انرژی و زیبایی را به‌طور هم‌زمان در نمای ساختمان حفظ کنند.
5. نمای ساختمان‌ها و مصالح به‌کاررفته در آن‌ها می‌توانند مانند یک عایق صوتی عمل کنند، به‌خصوص در شهرک‌های صنعتی و مناطق پرسر‌وصدا.
6. از طرفی، نمای ایرانی باید حریم خصوصی افراد را به‌صورت کامل و تعریف‌شده رعایت کند.
7. نمای ساختمان‌ها باید در برابر آتش‌سوزی و حتی یخ‌زدگی کاملاً مقاوم باشند.
8. مصالحی که در نمای ایرانی استفاده می‌شوند، باید تحت هیچ شرایطی چسبندگی خود را از دست ندهند و از یکدیگر جدا نشوند.
9. مصالح به‌کاررفته در نمای ساختمان باید قابلیت انعطاف‌پذیری و اجرا در شرایط مختلف را داشته باشند.
10. مصالح به‌کاررفته در نمای ساختمان‌ها باید در ارتفاعات نیز قابل اجرا باشند.
11. نمای ساختمان باید با توجه به مصالح به‌کاررفته در آن، سبک باشد.
12. نما باید علاوه بر حفاظت از داخل ساختمان در برابر عوامل بیرونی، چشم‌انداز و زیبایی بصری مناسبی را برای ساکنان ساختمان فراهم کند.
13. از آنجایی که نمای ساختمان‌ها یکی از عناصر جدانشدنی هر شهر هستند، طراحی آن‌ها باید کاملاً با بافت شهری همخوانی داشته باشد.
14. نمای ایرانی باید با شرایط آب‌وهوایی و محیطی هر منطقه‌ای که در آن اجرا می‌شود، هماهنگ باشد.
15. سرعت اجرای نمای ساختمان باید به گونه‌ای باشد که با طولانی شدن زمان اجرا، هزینه‌های اضافی به اجرای نما تحمیل نشود.

انواع نمای ایرانی

در این بخش به بررسی انواع نماهای ساختمانی و کاربرد آنها به عنوان یک نمای ایرانی، می‌پردازیم. این نماها عبارتند از :

نمای جی اف ار سی (GFRC)

یکی از جدیدترین روش های استفاده از بتن جی اف ار سی (GFRC)است. امروزه این نما در میان طراحان و مهندسان ساختمانی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این اصطلاح، نامی برای بتن‌های مسلح‌شده به وسیله الیاف شیشه است. از جی‌اف‌آرسی (GFRC) برای اجرای پانل‌ها در نما استفاده می‌شود. این پانل‌ها به‌صورت غیرسازه‌ای و با هدف زیباسازی نمای ساختمان اجرا می‌شوند. از طرفی، چگالی جی‌اف‌آرسی (GFRC) از بتن‌های معمولی بیشتر است. همچنین مقاومت خمشی و کششی این بتن مسلح‌شده با الیاف شیشه، بسیار بالاتر از بتن‌های معمولی است. از این بتن می‌توان به دو روش در نمای ایرانی استفاده کرد: پاششی (اسپری) و روش پرمیکس.

از مهم‌ترین ویژگی‌های جی‌اف‌آرسی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

مهم ترین ویژگی های نمای جی اف ار سی GFRC

• میزان جذب انرژی و انعطاف‌پذیری آن بسیار زیاد است.
• می‌تواند مانعی برای ضربه‌گیری بتن باشد.
• مقاومت کششی و خمشی بتن را به مقدار قابل توجهی افزایش می‌دهد.
• مقاومت بتن را در برابر ساییدگی بالا می‌برد.
• می‌توان با استفاده از آن، اعضای ظریف بتنی را تولید کرد.
• در کنار کاهش ضخامت بتن، می‌تواند میزان استحکام و قابلیت باربری آن را افزایش دهد.
• در استفاده از بتن، بتن دچار ترک‌های نازکی در سطح می‌شود که استفاده از بتن مسلح‌شده با الیاف شیشه یا همان جی‌اف‌آرسی (GFRC)، این ترک‌ها را تا درصد قابل توجهی کاهش می‌دهد.
• باعث افزایش مقاومت بتن در برابر تنش‌های ناشی از حرارت می‌شود.

جی اف ار سی GFRC در نمای ایرانی

استفاده از جی‌اف‌آرسی (GFRC) در نمای ایرانی می‌تواند از نظر پاسخ‌گویی مصالح و مسائل اقتصادی، برای نمای ساختمان‌های بلندمرتبه مناسب باشد. این مصالح در بلندمدت و در برابر عوامل طبیعی مانند باران و زلزله، از مقاومت بسیار چشمگیری برخوردار است. از طرفی، می‌توان آن را در رنگ‌ها و طرح‌های متفاوت و متنوع طراحی و تولید کرد. همچنین، می‌توان آن را با ابعاد بزرگ، به دلخواه و با در نظر گرفتن نمای ساختمان تولید کرد. از دیگر ویژگی‌های جی‌اف‌آرسی (GFRC) در نمای ساختمان، می‌توان به پیش‌ساخته بودن و در پی آن، سرعت بالای اجرای آن اشاره کرد.

هنگام استفاده از آن در نمای ایرانی، می‌توان بدون آسیب وارد کردن به دیگر قسمت‌های نما، آن را تعمیر کرد. این مصالح عایق بسیار مناسبی در برابر حرارت و صوت است. همچنین، وزن کمتری نسبت به دیگر مصالح، بر روی نما وارد می‌کند. در نهایت، می‌توان به این موضوع اشاره کرد که قطعات آن با کنترل کامل بر کیفیت تولید می‌شوند و نمای نهایی آن بسیار مورد پسند واقع می‌شود.

نمای آجری

نمای آجری با استفاده از آجرهای خشک اجرا می‌شود که از مزیت‌های آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد. این موارد عبارت‌اند از: مناسب بودن عایق حرارتی و برودتی آن برای ساختمان‌ها، اتلاف انرژی کمتر در استفاده از این نمای ایرانی، برخورداری از صرفه اقتصادی بالا نسبت به دیگر نماها، سرعت اجرای بالا، وزن نسبتاً سبک، مقاومت بالا در برابر آتش‌سوزی و عدم نیاز به تجربه و تخصص حرفه‌ای در هنگام اجرا. نمای آجری از نماهای قدیمی ایرانی محسوب می‌شود و ضایعات آن در هنگام اجرا کم است.

از معایب این نما نیز می‌توان به عایق صوتی نبودن آن، عدم تنوع در رنگ، جرم‌گیر بودن و هزینه بالای تعمیر و نگهداری آن اشاره کرد.

نمای کامپوزیت

استفاده از کامپوزیت‌های لانه‌زنبوری در نمای ایرانی دارای مزایا و معایبی است. از مزایای آن می‌توان به زیبایی نما، وزن پایین آن نسبت به سنگ‌ها، هزینه نصب و اجرای پایین در نما، سرعت اجرای بالا، مقاومت در برابر ضربه، امکان اجرا در ارتفاعات بالای ساختمان‌ها، مقاومت در برابر آتش‌سوزی، عایق بودن در برابر حرارت و صوت و عدم نفوذ مایعات اشاره کرد.

از معایب آن نیز می‌توان به مقرون‌به‌صرفه نبودن از نظر اقتصادی، دوام کمتر نسبت به دیگر مصالح و جرم‌پذیری کامپوزیت‌ها اشاره کرد.

نمای بایرامیکس

از این نمای تزئینی در نمای ایرانی می‌توان در نماهای داخلی و خارجی استفاده کرد. از مزیت‌های نمای بایرامیکس می‌توان به انعطاف‌پذیری آن، تنوع رنگ بالای آن در اجرای نما، نگهداری و تعمیر آسان، اجرای سریع و آسان و همچنین قابلیت پوشانندگی تخلخل‌ها و نازیبایی‌های سطح زیرین نما اشاره کرد.

این نما نیز از معایبی برخوردار است که از جمله این معایب می‌توان به عدم قابلیت اجرا روی سطوح مرطوب و چرب، مقاومت پایین در برابر شرایط جوی و محیطی و از مهم‌ترین معایب آن در اجرای نمای ایرانی، می‌توان به عدم پذیرش و هماهنگی با سلیقه ایرانی اشاره کرد.

نمای سنگی

در نمای ایرانی از سنگ‌های آهکی و آذرین استفاده می‌شود. از مزیت‌های استفاده از سنگ‌ها در نمای ساختمان، می‌توان به زیبایی و تنوع آن‌ها اشاره کرد. سنگ‌ها عایق مناسبی در برابر حرارت و صوت هستند و دوام زیادی در استفاده در نماها دارند. همچنین، در برابر آتش‌سوزی بسیار مقاوم هستند. سنگ‌ها به دلیل انعطاف‌پذیری، در هر نمایی قابلیت اجرا دارند و می‌توان از آن‌ها در سطوح صنعتی نیز استفاده کرد.

از معایب استفاده از سنگ‌ها نیز می‌توان به مقرون‌به‌صرفه نبودن آن‌ها به دلیل قیمت بالا، کم‌رنگ شدن در اثر قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض نور خورشید، احتمال جرم‌گیری، سرعت اجرای بسیار کندتر نسبت به دیگر مصالح نما‌سازی و قابلیت چسبندگی کم آن‌ها اشاره کرد.

نمای شیشه ای

از مزایای نمای شیشه‌ای در ساختمان‌سازی می‌توان به کاهش بار مرده در ساختمان‌های مرتفع، سرعت بالای اجرا، نورگیری بسیار زیاد ساختمان با استفاده از شیشه، کاهش آلودگی صوتی در صورت استفاده از شیشه‌های دوجداره و ایجاد ظرافت و سبکی در اجرای نمای ساختمان اشاره کرد.

از معایب این نما نیز می‌توان به مقرون‌به‌صرفه نبودن آن، عدم امکان اجرای آن در طبقات پایین به دلیل آداب‌ورسوم و سنت، عدم مقاومت کافی در برابر زلزله، مقاومت پایین در برابر آتش‌سوزی و ایجاد گرمای بیش از حد در فصول گرم اشاره کرد.